En / Ar
پروفسور کامران وفا
برگزیده جایزه مصطفی 2021

از باغ وفا تا هاروارد

پروفسور کامران وفا از نمای نزدیک

در افسانه‌ها آمده سیبی که بر سر نیوتن افتاد الهام‌بخش صورت‌بندی قوانین گرانش توسط او شد. فارغ از حقیقتی که در پس این افسانه نهفته است، این داستان بیشتر به کنجکاوی مربوط می‌شود تا خوش‌اقبالی. همان‌طور که آلبرت آینشتاین زمانی گفت «نکتهٔ مهم آن است که دست از پرسشگری برنداریم. وجود کنجکاوی بی‌دلیل نیست.» هرچه باشد، چنین لحظه‌ای به احتمال زیاد برای همه اتفاق افتاده همان‌طور که برای کامران وفا، استاد کرسی هالیس ریاضیات و فلسفهٔ طبیعی در دانشگاه هاروارد، اتفاق افتاده است. او به یاد می‌آورد که «وقتی ۷ یا ۸ ساله بودم، با خودم فکر می‌کردم که چرا ماه روی زمین نمی‌افتد.»

هیچ کس به این پرسش او پاسخ نداد، اما خودش می‌گوید که این مهم نبود. «آنچه آزارم می‌داد این نبود که نمی‌توانستم پاسخ خوبی پیدا کنم، بلکه این بود که این مسئله برای هیچ کس دیگری مطرح نبود.» شاید، به دلیل همین دانستن ارزش افراد حیرت‌زده است که وفا تصمیم گرفت بخش نقدی جایزهٔ مصطفی را برای کمک به کسانی اهدا کند که به چنین پرسش‌هایی می‌اندیشند. او از بنیاد علم و فناوری مصطفی خواسته تا کل پاداش مالی جایزه‌اش را صرف سرمایهٔ اولیه برای ایجاد یک پژوهشگاه بین‌المللی فیزیک بنیادی در ایران کند.

البته او یکی از معدود کسانی است که حس کنجکاوی و شگفتی‌اش را در تمام طول عمر خویش زنده نگهداشته است. او هرگز از طرح پرسش‌های دشوار دربارهٔ ماهیت جهان دست نکشیده و همچون دوران کودکی‌اش کنجکاو باقی مانده است. او می‌گوید «از کجا آمده‌ایم؟ قوانین بنیادی طبیعت چیست؟ چیزها از چه ساخته شده‌اند؟ آیا می‌توان برای هر چیز توصیف ساده‌ای داشت؟ اینها از آن نوع پرسش‌هایی هستند که مرا به سوی علم کشاند.»

اکنون وفا در چهارمین دههٔ کار حرفه‌ای خویش سرگرم کشتی گرفتن با چالش‌انگیزترین پرسش‌ها دربارهٔ بنیادهای واقعیت است، پرسش‌هایی درباره ماهیت گرانش و ماده در بنیادی‌ترین سطح. او، به عنوان یک نظریه‌پرداز پیشگام در حوزهٔ ریسمان، هنوز هم به نوعی در جست‌وجوی پاسخ پرسش‌های کودکی‌اش دربارهٔ ماه است، اما با رویکردی که ریشه در دوران کودکی و آموزش اولیه‌اش نیز دارد.

***

وفا روزی که معلمش، خانم صدیقی، برای نخستین بار در کلاس سوم ابتدایی مفاهیم ارتفاع، عرض و عمق را به آنها آموخت را به وضوح به یاد می‌آورد. «یادم می‌آید که از خودم پرسیدم چرا دقیقاً فقط سه تا از این‌ها داریم؟ چرا تعدادشان بیشتر یا کمتر از سه نیست؟ به عبارت دیگر، با همان شیوهٔ ابتدایی‌ام، در حیرت بودم که چرا فضا سه‌بعدی است.» از قرار معلوم سه بعد هرگز برای وفا کافی نبوده، نه در کودکی و نه  اکنون. سال‌ها بعد، اتفاقاً او بود که نظریهٔ F را بنا گذاشت؛ شاخه‌ای از نظریهٔ ریسمان با ۱۲ بُعد.

تعیین‌کننده‌ترین ویژگی نظریهٔ F زبان هندسی آن است که آن را به چارچوبی بسیار نیرومند تبدیل کرده است. نظریهٔ F به پژوهشگران کمک کرده هر چیزی را کاملاً هندسی توصیف کنند. به نظر می‌رسد که هندسه کنج شخصی و اختصاصی وفا است، شهر زادگاهی که تمام کوچه پس‌کوچه‌هایش را می‌شناسد. از همان دوران دبیرستان، از خواندن هندسه واقعاً به هیجان می‌آمد. اینکه استباط‌های منطقی ساده از اصول موضوعهٔ اقلیدسی می‌تواند خواص دایره‌ها و مثلث‌ها را روشن کند، برایش لذت‌بخش بود. می‌گوید «اینکه می‌توان برای حل یک مسئلهٔ هندسی دشوار خطی کمکی کشید برایم مثل یک بازی جالب بود. در دبیرستان اوقات خوش بسیاری را با دوستانم صرف اثبات گزاره‌های هندسی می‌کردیم.» اما زمانی که دانش‌آموز دبیرستانی بود، هرگز گمان نمی‌کرد که در آینده دانشمند شود. او می‌گوید «در آن زمان، تلاش برای دانشمند شدن، هدف‌گذاری چندان بلندپروازانه‌ای برای شغل آینده به شمار نمی‌آمد!‌ بعدها و در دانشگاه بود که عشق من به علم وادارم کرد تصمیم بگیرم بر ریاضی و فیزیک و سرانجام در دورهٔ تحصیلات تکمیلی عمدتاً بر فیزیک متمرکز شوم.»

وفا در نخستین سال‌های دبیرستان و هنگامی به علم علاقه‌مند شد که دید یکی از پسرعموهایش دارد تکالیف فیزیکش را در سال آخر دبیرستان انجام می‌دهد. به یاد می‌آورد که «او داشت محاسبات را روی یک برگ کاغذ انجام می‌داد، و من از او پرسیدم دارد چه کار می‌کند. برایم توضیح داد که با این محاسبه سعی می‌کند بفهمد اگر توپی را با زاویه و سرعتی معین به هوا پرتاب کنید کجا به زمین خواهد خورد.» وفا از اینکه می‌توان با استفاده از ریاضی به چنین پرسشی پاسخ داد حیرت‌زده شد. اینکه می‌توان با استدلال منطقی پیش‌بینی کرد برای اشیائی که در اطراف ما در حرکت‌اند چه اتفاقی می‌افتد. او می‌گوید «این ارتباط میان اندیشهٔ محض، به شکل ریاضیات، و کاربرد آن در تبیین واقعیت، همان چیزی بود که تأثیری بلندمدت بر ذهن من گذاشت.»

***

وفا به دبیرستان خوش‌نام البرز در تهران رفت. این بخشی از زندگی‌اش است که در آن اطرافیانش در مسیری که سرانجام برای پیشه‌اش برگزید نقش مهمی ایفا کردند. او می‌گوید «در آن دوران که ضمن آموختن درس‌های جدید بزرگ می‌شدم، همکلاسی‌هایم در دبیرستان البرز، مدیر آن دکتر [محمدعلی] مجتهدی، و دبیران دیگر تأثیر مهمی بر من گذاشتند.»

وفا به خاطر آثار نوآورانه و تحول‌آفرینش در زمینهٔ نظریه ریسمان و فناوری ریاضی لازم برای تحقیق در این رشته از شهرتی جهانی برخوردار است. او یکی از بنیانگذاران انقلاب دوگانی در نظریهٔ ریسمان است که به درک ما از قوانین بنیادی جهان شکلی دوباره بخشیده است. رسیدن به چنین موقعیتی به چیزی بیش از کنجکاوی و اشتیاق نیاز دارد. وفا همیشه شخص سخت‌کوشی بوده است. در اواخر دبیرستان شروع به مطالعهٔ نظریهٔ ماکسول در الکتریسیته و مغناطیس از دید خودش کرد. سپس نظریهٔ نسبیت خاص آینشتاین را خواند که در آن زمان به نظرش باورنکردنی می‌آمد. می‌گوید «پدیده‌هایی همچون انقباض طول یا اتساع زمان، که نظریهٔ آینشتاین پیش‌بینی می‌کرد، از یک طرف دود از کلهٔ آدم بلند می‌کرد و از طرف دیگر کاملاً جادویی بود.» درواقع، بسیاری از ایده‌های نسبیت خاص را می‌توان با هندسهٔ اقلیدسی به تصویر کشید. این افکار جذاب با علاقهٔ او به هندسه کاملاً جور بودند.

در سال ۱۹۷۷ (۱۳۵۶) وفا به دانشگاه صنعتی ماساچوست (ام‌آی‌تی) در آمریکا رفت و از آنجا مدرک کارشناسی دورشته‌ای در ریاضی و فیزیک گرفت. برای تحصیلات تکمیلی راهی پرینستون شد و در سال ۱۹۸۵(۱۳۶۴) مدرک دکتری‌اش را از آنجا در فیزیک گرفت. سپس به دانشگاه هاروارد پیوست و بیش از سه دهه استاد فیزیک آن بوده است. در سال ۲۰۱۸(۱۳۹۷) در گروه فیزیک دانشگاه هاروارد رسماً به عنوان استاد کرسی هالیس در ریاضیات و فلسفهٔ طبیعی منصوب شد. این کرسی استادی که در سال ۱۷۱۲ ایجاد شده دومین کرسی قدیمی در هاروارد و قدیمی‌ترین کرسی علمی در تمام ایالات متحد آمریکا است. کامران وفا پانزدهمین دارندهٔ این کرسی در طول تاریخ بیش از ۳۰۰ سالهٔ آن است.

***

کامران وفا به هنر، موسیقی، شعر، فرهنگ و فلسفه علاقه‌مند است، به شرط آنکه سرگرم فیزیک نباشد. او می‌گوید «گوش دادن به موسیقی و به‌ویژه موسیقی ایرانی برای من بسیار آرام‌بخش و الهام‌بخش است.» برنامهٔ روزانه‌اش برای شنا نیز به عنوان فرصتی برای شناوری آزادانه، چنانکه گویی در فضای بیرونی به سر می‌برد و بی هیچ محدودیتی دربارهٔ همه چیز و شاید «نظریهٔ همه چیز» فکر می‌کند، به توازن فکری او کمک می‌کند. اما به گفتهٔ خودش، بیش از هر چیز از گذراندن وقت با خانواده و دوستانش لذت می‌برد. بر این باور است که انسانیت، مهربانی، و پیوند با خانواده و دوستان جنبه‌هایی از زندگی هستند که او بیش از هر چیز مغتنم می‌شمارد. می‌گوید «خوش‌بخت بودم که در مجتمعی خانوادگی در شمیران زندگی می‌کردم و اطرافم را خویشاوندان، طبیعت، درختان بلند و محیطی آرام فرا گرفته بود. داستان‌های جالبی را به یاد می‌آورم که مادربزرگم هنگام گردش در این مجتمع خانوادگی، که باغ وفا نام داشت، برایمان تعریف می‌کرد. منظرهٔ زیبای کوه‌های البرز آن‌طور که در کودکی به چشمم می‌آمد در ذهنم نقش بسته است، و هنوز هم فکر کردن به آن، خاطرات خوش گذشته را در ذهنم زنده می‌کند. خیلی خوش‌بخت بوده‌ام که کودکی بسیار شادی را پشت سر گذاشته‌ام و توسط پدر و مادری مهربان و دلسوز بزرگ شدم، با دو برادر حمایت‌گر و بامزه، یکی بزرگ‌تر و یکی کوچک‌تر.»

وفا معتقد است که افراد بسیاری، از پدر و مادرش گرفته تا دوستان و دبیران و استادانش نقش سرنوشت‌سازی در زندگی و کار حرفه‌ای‌اش بازی کرده‌اند. «اما اگر قرار باشد یک نفر را جدا کنم، شاید او همسرم آفرین صدر باشد که بیشترین تأثیر را در شکل‌گیری هویت امروزی‌ام داشته. و البته فرزندانم، فرزان، کیان، و نیکان، که همیشهٔ منبع الهام من بوده‌اند.»

 

اطلاعات بیشتر

جدیدترین اخبار
از رویداد های جایزه مصطفی(ص) مطلع شوید!
ستاد ارتباطات و اطلاع رسانی جایزه مصطفی(ص)، جهت انتشار اخبار جایزه، ماهانه خبرنامه ای را منتشر می کند. بخش های مختلف دبیرخانه شامل ارتباطات و اطلاع رسانی، امور بین الملل، برنامه ریزی و مستندسازی، تشریفات و مراسم، صندوق و وقف می باشد.
ایمیل خود را وارد نمایید